Jump to content

Jolma

Sian Wikipedia
Jolma baoa (hambirang) dohot borua (siamun) natoras sian Halak Akha di Thailand utara. Na baoa i do na mamboan batang ni suan-suanan pisang, na laho lehononna tu babi nasida.

Jolma manang manisia (Homo sapiens; Hata Indonesia: Manusia) i ma sada sian spesies primata na gumondang lonsamna jala tarserak di sandok portibi. Jolma ditanda marhite kemampuanna mardalan denggal, ndang marimbulu, jala utok na balga huhut kompleks na mambahen boi pangambangon abahan, hata, dohot tehnologi na sanggih. Jolma i ma namanggulmit na mansai sosial. Nasida sundung mangolu di struktur sosial na kompleks na tardiri sian godang punguan na rap mangula jala marsiadu, mulai sian tondong dohot patuturan huhut nagara politik. Interaksi sosial antar jolma nunga manumpa marragam nilai, paradaton sosial, dohot ritual na margogogihon masarakat ni jolma. Hagioton mamboto ni jolma laho mangantusi dohot manghorhon humaliangna nunga mangonjar pangambangon ni risa, ugamo, mitologi, dohot bidang parbinotoan na asing.

Jolma mampuna korteks prefrontal, i ma bagian sian utok na mardomu tu kognisi tingkat na tumimbo, na balga jala na mansai marhambang. Nasida i ma namanggulmit na pistar, boi mangingot angka na masa, boi manuduhon ekspresi ni bohi na fleksibel, manampuna hasunggulon diri, jala boi manuduhon teori ni pingkiran. Bisuk ni jolma boi mangulahon introspeksi, mambahen pingkiran pribadina, maranganangan, mambahen harohaon, dohot manumpa pandapotna mandok eksistensi. Marondolan tu son, hamajuon tehnologi boi masa marhite panalaran dohot transmisi parbinotoan tu angka sundut na mangihut.

Jolma i ma binatang omnivora, na boi manganhon ragam ni suansuanan dohot binatang. Jolma do pe boi mamangke api laho mangarade dohot mangalompa sipanganon mulai sian tingki ni Homo erectus. Boi do nasida mangolu sahat tu ualu minggu molo ndang mangan jala tolu manang opat ari molo ndang inum aek. Umumna jolma i aktip di tonga ari (diurnal) jala modom rata-rata pitu sahat tu sambilan jom sadari. Marmara do parsorang ni dakdanak ni jolma, godang do resiko ni komplikasi dohot hamatean na diadopi ni inanta dohot anakna. Somalna, ina dohot ama do na mangaradoti dakdanak ni jolma na so margogo i di tingki tubuna.

Gen dohot humaliangna boi manghorhon variasi biologis ni jolma taringot tu penampilanna, pisiologina, sistim imunitasna, hamaloon mentalna, ungkuran pamatangna, dohot umurna. Nang pe marragam parange ni jolma, alai dua jolma rata-ratana marbagi lobi sian 99% hadoson genetik, dohot populasi na paling marragam genetikna i ma na ro sian Aprika. Tingkat variasi genetik na umbalga tardapot di antara baoa dohot borua. Rata-rata, baoa do na gumodang gogo pamatangna, jala borua umumna gumodang do persentase ni lemak ni dagingna. Borua boi mangahap menopause jala boi gabe hol pigapiga pulu taon andorang so marujung ngoluna, alai laos ganjang do umur ni nasida sian hampir ganup pangisi ni portibi on. Parbagian ni peran gender ni baoa dohot borua nunga marragam sasara historis, jala tantangan tu norma-norma gender na dominan nunga diulahi di godang masyarakat.

Jolma marepolusi sian hominin na asing di Aprika pigapiga juta taon na salpu. Nang pe adong pigapiga namalo na mandok "jolma" i sarupa tu sude ruas ni genus Homo, alai pamakean umum pandok on umumna mardomu tu Homo sapiens, sada-sadana ruas spesies na mangolu. Homo sapiens muncul hira-hira 300.000 taon naung salpu jala mangaranto sian Aprika. Lam leleng, nasida manggantihon populasi lokal ni jolma na parjolo. Jolma na parjolo mangolu marhite mangiran dohot mangandimpuhon sipanganon. Dung i, dipahembang nasida ma parumaon dohot patubuhon binatang na mangarahon tu parhutaan na hot di Bulan Sabit Subur dohot angka inganan tubu ni paradaban na asing. Ala kelebihan ni sipanganon mambahen populasi jolma gabe lam godang jala lam sosot, marhambang ma angka bentuk pangomgoman, gabe ringkot ma pangkeon ni surat, jala pigapiga paradaban timbul jala tompas. Torus do martamba jolma, lobi sian 8,3 miliar halak mangingani hampir sude luat di portibi on di taon 2026.